Con đường tơ lụa là một hệ thống các con đường buôn bán nổi tiếng đã từ hàng nghìn năm nối châu Á với châu Âu (hay Đông và Tây). Có rất nhiều điều thú vị về con đường huyền thoại này.

Tên gọi

Gọi là Con đường tơ lụa (The Silk Road) vì mặt hàng buôn bán chính và đầu tiên trên con đường huyền thoại chính là tơ lụa. Vào thế kỷ thứ 3 TCN, Trung Quốc đã tìm ra cách trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa sớm nhất trên thế giới.

Tuy nhiên, tơ lụa thời đó chỉ dành riêng cho vua chúa và quý tộc ở Trung Quốc. Kể từ khi có Con đường tơ lụa, các thương gia Trung Quốc quyết định đem sản phẩm này tới phương Tây.

Những bậc đế vương hay nhà quý tộc của La Mã rất thích lụa Trung Hoa. Họ mong muốn sở hữu thứ hàng này đến mức sẵn sàng đổi chỗ lụa đó bằng vàng với cân nặng tương đương.

Con đường tơ lụa trong phiên âm Hán - Việt là Ti Trù Chi Lộ.

Địa lý

Con đường tơ lụa bắt đầu từ Phúc Châu, Hàng Châu, Bắc Kinh (Trung Quốc) qua Mông Cổ, Ấn Độ, Afghanistan, Kazakhstan, Iran, Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp, xung quanh vùng Địa Trung Hải và đến tận châu Âu. Con đường cũng đi đến cả Hàn Quốc và Nhật Bản.

Nó có chiều dài khoảng 4.000 dặm (6.437 km).

Con đường tơ lụa
Bản đồ các tuyến đường của Con đường tơ lụa trên bộ.

Khởi đầu

Con đường tơ lụa bắt đầu được hình thành từ thế kỷ thứ 2TCN, khi ấy Trương Khiên - một triều thần của Hán Vũ Đế đã nhận lệnh đi về phía Tây để liên minh với những quốc gia và dân tộc mới nhằm chống lại người Hung Nô. Tuy nhiên Trương Khiên đã bị người Hung Nô bắt giữ và giam cầm trong suốt 10 năm.

Sau đó, ông đã trốn thoát và tiếp tục cuộc hành trình của mình về phía Tây. Trương Khiên đã tìm được người Nguyệt Chi ở nơi là miền bắc Ấn Độ ngày nay. Trên đường về ông cùng tùy tùng đã mang theo nhiều sản vật mà triều đình rất quan tâm. Nhờ đó những tuyến đường nhỏ trước đây đã được kết nối lại với nhau, nhiều tuyến mới được khai phá và an toàn hơn do được sự bảo vệ của triều đình nhà Hán.

Tuyến đường mà Trương Khiên đã khai phá được người đời sau gọi là Con đường tơ lụa.

Trong lịch sử, người Trung Hoa mang vải lụa, gấm vóc... đến Ba Tư và La Mã đồng thời những doanh nhân các vùng khác cũng tìm đường đến với Trung Hoa trên con đường này. 

Những món hàng giá trị

Ngoài tơ lụa là hàng hóa chủ yếu, những thương nhân còn vận chuyển rất nhiều mặt hàng khác qua con đường huyết mạch này. Theo thời gian, các loại hàng hóa ngày càng đa dạng, phong phú tới từ khắp nơi trên thế giới như: đá quý, hồ tiêu, vàng, bạc, thuốc, đồ gốm sứ,… hay cả các loài chim, thú.

Đặc biệt, ngựa Ba Tư (tức loài ngựa Caspi) trở thành món hàng giá trị và đắt đỏ do đây là loại phương tiện vận tải thượng hạng đồng thời cũng là loại chiến mã được yêu thích trong các đội quân ở phương Đông.

Không chỉ các loài động vật, nô lệ cũng bị buôn bán dọc theo con đường tơ lụa. Họ hầu hết là những người dân thường vô tội hoặc tù binh bị bắt trong các cuộc chiến tranh, tội phạm hoặc do nợ một món tiền lớn mà không thể trả.

Con đường tơ lụa3
Nô lệ cũng là một mặt hàng được ưa chuộng trên Con đường tơ lụa.

Ý nghĩa với các nền văn minh

Không chỉ có ý nghĩa về mặt giao thương, con đường tơ lụa còn tạo nên động lực để thúc đẩy khoa học phát triển trong thời kỳ này. Những cuộc buôn bán, thám hiểm giúp con người có cái nhìn mới về tự nhiên, địa lý, chính trị. 

Thông qua con đường này, văn hóa các nước cùng nhiều tôn giáo được giao thoa khắp nơi.

Điển hình như Mani Giáo (tức Hỏa giáo) được sáng lập tại Ba Tư, từng một thời là quốc giáo của Vương quốc Ba Tư. Mani giáo đã theo chân các thương nhân Ba Tư truyền tới Trung Quốc với cái tên Hỏa giáo, sau này trở thành Minh giáo nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc.

Đường Huyền Trang: nhà sư Trung Hoa mất 25 năm (629 - 654) cho chuyến hành trình thỉnh kinh và đem về cho nhà Đường rất nhiều tài liệu với một số lượng kiến thức khổng lồ.

Rất nhiều nhà thờ, giáo đường Kitô giáo, Do Thái giáo, hay chùa chiền đều được dựng lên ở khắp nơi. Mọi tôn giáo đều được chấp nhận và tôn trọng trên con đường tơ lụa.

Các tu sỹ đạo Kitô dòng Nestorian đã từ Iran đem tôn giáo này truyền vào Trung Quốc thời Cổ đại. Họ được phép lập nhà thờ và truyền đạo mà người Trung Hoa gọi là Kinh giáo, nhưng sau đó đã bị tàn lụi.

Từ châu Âu thời Trung cổ, nhiều tu sỹ được Vatican cử sang phương Đông như: Giovanni da Pian del Carpini, William of Rubruck,... và đặc biệt là Marco Polo.

Chính quan điểm thể hiện sự tiến bộ này đã tạo tiền đề cho Con đường tơ lụa cũng như các nền văn minh phát triển.

Con đường tơ lụa5
Một tòa thành cổ được dựng lên trên Con đường tơ lụa.

Con đường tơ lụa cũng là nơi để nhiều nhà thám hiểm viết nên tên tuổi của mình, điển hình nhất là Marco Polo (1254 - 1324). Ông là một người Ý, sống vào thế kỷ XIV và đã sử dụng con đường tơ lụa để khám phá nhiều vùng đất mới ở phương Đông. Thậm chí, Marco đã lưu lại và làm quan dưới triều vua Hốt Tất Liệt (nhà Nguyên) trong vòng 20 năm. Khi trở về châu Âu, ông đem theo nhiều kiến thức cùng sản vật Trung Hoa.

Ông cũng là người có đóng góp cho sự phát triển của mối giao thương Đông - Tây khi viết nên cuốn sách Marco Polo du ký (tiếng Ý: Il Milione) kể về toàn bộ quá trình lưu lạc đến phương Đông của mình trong đó có đề cập đến những chuyến hàng đầy ắp sản vật trên Con đường tơ lụa. 

Con đường tơ lụa4
Chân dung nhà thám hiểm Marco Polo được khắc họa trên một công trình kiến trúc.

Tương truyền rằng, món mì Ý chính là mì của Trung Hoa được Marco Polo đem về Ý qua Con đường tơ lụa. Sau này ông viết lại cuộc hành trình thú vị của mình trong cuốn sách "Marco Polo du ký" và trở thành một nhà thám hiểm vĩ đại của nhân loại.

Sự tan rã của một huyền thoại

Cuối cùng con đường tơ lụa vĩ đại cũng tan rã vào thế kỷ 14 bằng một loạt sự kiện đáng buồn.

Tại Trung Quốc, nhà Minh lên nắm quyền đã khống chế con đường tơ lụa. Việc bắt nộp thuế cao đã khiến nhiều thương gia phải tìm đến con đường vận chuyển khác. 

Với việc giao thương đường biển phát triển đã hình thành Con đường tơ lụa trên biển.

Từ thế kỷ 7, Quảng Châu đã được xem là nơi khởi đầu của con đường này. Trước tiên là các thương gia Ả Rập và sau đó là Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Hà Lan,… lần lượt kéo đến buôn bán. Quảng Châu tràn ngập hàng hoá của nước ngoài và bản địa.

Sự phát triển của đế chế Ottoman khiến cho tuyến đường nối phương Tây và phương Đông bị chặn đứng. Con đường tơ lụa từ đây chìm vào dĩ vãng và những hào quang của nó cũng tiêu tan để lại nhiều thành phố cổ heo hút.

Con đường tơ lụa trên bộ dần dần biến mất.

Hồi chuông cáo chung của Con đường tơ lụa vang lên là lúc người Ba Tư dần học được cách làm tơ lụa của người Trung Quốc và việc trung chuyển tơ lụa từ đó giảm hẳn do người Ba Tư tự làm và bán trực tiếp cho La Mã chứ không nhập khẩu từ Trung Hoa nữa.

Di sản

Trong những chuyến khảo cổ sau này, người ta đã tìm được khoảng 50.000 cổ vật nằm rải rác trên Con đường tơ lụa. Chúng là những hiện vật vô giá về lịch sử thương mại thời xưa.

Năm 2004, một cuộc Triển lãm đã được Thư viện Anh tổ chức để cho thấy tầm ảnh hưởng của Con đường tơ lụa tới sự phát triển của các nền văn minh. Cuộc Triển lãm được tiến hành chuẩn bị trong 5 năm bởi những bảo tàng lớn nhất trên Thế giới như Thư viện Anh, Bảo tàng Guimet ở Paris (Pháp), Bảo tàng nghệ thuật Ấn Độ ở Berlin (Đức) và Bảo tàng Miho (Tokyo, Nhật Bản).

Con đường tơ lụa với những chuyến hàng đầy ắp đã trở thành dĩ vãng, những dấu chân lạc đà giờ đã bị cát bụi sa mạc xóa nhòa nhưng cái tên "Con đường tơ lụa" sẽ còn mãi trong lịch sử như một cây cầu kết nối ngoại thương giữa hai nền văn minh Đông - Tây.

Bạn đang đọc bài viết Những điều bạn chưa biết về Con đường tơ lụa tại chuyên mục Khám phá của trang Tin Tức Việt Nam. Mọi thông tin góp ý và chia sẻ, xin vui lòng gửi về hòm thư bbt@tintuc.vn

Anh Vũ / Ngaynay.vn