Trong những ngày nắng nóng gay gắt đỉnh điểm, chỉ số tia UV tăng cao và có khả năng gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của con người. Vậy chỉ số UV như thế nào thì được coi là cao và gây nguy hiểm ra sao cho con người?

Tia UV là gì?

Tia cực tím (UV), hay còn được gọi là tia cực tím hay tia tử ngoại, có nhiều tác hại đối với cơ thể con người. Phần lớn tia UV bị hấp thụ và bức xạ ngược lại bởi tầng ozone trong khí quyển, sự bảo vệ của của Trái Đất. 

Tia UV có bước sóng ngắn hơn bước sóng của ánh sáng nhìn thấy nhưng dài hơn bước sóng của tia X. Tia UV được chia thành ba loại như sau:

Tia UVA: Trong số những tia UV có thể đến được Trái Đất, 95% là tia UVA. Vùng tia này gần với vùng ánh sáng nhìn thấy (Bước sóng 315 nm÷380 nm).

Tia UVB: Chiếm khoảng 5% là tia UV đến được trái đất. Vùng bức xạ này có bước sóng dài hơn tia UVA (bước sóng 280 nm÷315 nm).

Tia UVC: Đây là vùng tia UV có năng lượng cao nhất (bước sóng của tia UVC là 100 nm÷280nm). Tia UVC bị lớp ozone và khí quyển hấp thụ gần như hoàn toàn. Do đó, nó không gây ra mối đe dọa nào với sự sống của con người, động vật hoặc thực vật trên trái đất.

Tia UV đem lại những lợi ích nào?

Giúp cơ thể tổng hợp vitamin D: Vitamin D giúp cơ thể sử dụng canxi và phospho, làm cho xương và răng chắc khỏe. Vitamin D có 2 dạng: vitamin D2 và vitamin D3. D2 có trong thực vật và D3 được tổng hợp khi da tiếp xúc với tia cực tím (UV).

Khử trùng và tiệt trùng: UV có ứng dụng rất tích cực trong lĩnh vực khử trùng và tiệt trùng, tia tử ngoại có thể giết chết các vi sinh vật như virus và vi khuẩn, rất hữu ích khi chúng ta phơi tã vải, đồ lót và khăn mặt ngoài trời. Nhiều nơi sử dụng đèn diệt khuẩn UV để khử trùng.

Sự nguy hiểm của tia UV với sức khỏe con người

Các ảnh hưởng cấp tính của UVA và UVB thường ngắn và có thể phục hồi được như cháy nắng và sạm da. Các ảnh hưởng lâu dài của tia UV nghiêm trọng và nguy hiểm hơn nhiều, có thể đe dọa tính mạng, bao gồm quá trình lão hóa của da, ức chế hệ thống miễn dịch.

Tia UVA có cường độ thấp hơn nhiều so với tia UVB nhưng có khả năng tiếp cận vào các lớp sâu hơn của da khoảng 50 lần và gây tổn thương nhiều hơn so với tia UVB. Tia UVA có thể xuyên qua giác mạc của mắt, đi vào thủy tinh thể hoặc võng mạc ở bên trong mắt. Tiếp xúc với bức xạ UVA quá lâu sẽ dẫn đến hiện tượng đục nhân mắt hay thoái hóa hoàng điểm.

Tia UVB kích thích quá trình chuyển hóa Melanin - sắc tố da làm cho da trở nên tối đi, rám nắng. Tiếp xúc với UVB cường độ cao sẽ gây nên hiện tượng cháy nắng, làm tăng các nguy cơ ung thư da. Tia UVB cũng gây hiện tượng bạc màu da, xuất hiện các nếp nhăn và các dấu hiệu lão hóa sớm trước tuổi. Chủ yếu tia UVB gây nên các bệnh giác mạc như viêm giác mạc, hạt kết giác mạc, mộng.

Do UVC là vùng bức xạ có năng lượng cao nhất nên tia tử ngoại UVC có khả năng gây tổn hại nhiều nhất cho đôi mắt và làn da của con người. May mắn thay, tầng ozone của bầu khí quyển Trái Đất đã ngăn chặn gần như toàn bộ tia UVC này.

Chỉ số tia UV như thế nào là nguy hiểm?

Chỉ số tia UV 0-2,9: Chỉ số này cho thấy lượng bức xạ Mặt Trời ở mức thấp, ít gây tác hại đến con người. Hầu hết mọi người có thể ở dưới ánh nắng mặt trời khoảng 1 giờ trong thời gian cao điểm (từ 10h đến 16h) mà không bị cháy nắng. Tuy nhiên vẫn có thể gây ra bỏng da nếu tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng từ 60 phút trở nên mà không có đồ bảo vệ da. 

Chỉ số UV 3-5,9: Lượng bức xạ UV ở mức trung bình, các vấn đề về tia UV đối với da sẽ nghiêm trọng hơn một chút nhưng vẫn nằm trong ngưỡng cho phép. Tuy nhiên những người có làn da nhạy cảm nếu tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng dễ bị cháy nắng trong vòng 20 phút.

Chỉ số UV 6-7,9: Lượng bức xạ Mặt Trời ở mức khá cao. Bạn nên hạn chế ra khỏi nhà trong khung giờ cao điểm.

Chỉ số UV 8-10,9: Lượng tia UV rất cao, nếu bạn không cẩn thận, khả năng bạn bị cháy nắng là rất cao. Người có làn da nhạy cảm có thể bị bỏng trong vòng chưa đầy 10 phút. Mắt sẽ bị rối loạn thị giác (giảm thị lực, chảy nước mắt, sợ ánh sáng…) nếu phơi nắng liên tục từ 6 giờ trở lên mà không đeo kính râm.

Chỉ số UV hơn 11: Mức độ UV trong ngày đáng báo động. Bạn có thể bị bỏng chỉ trong vòng 5 phút khi không bảo vệ. Tốt nhất bạn nên ở nhà, tránh ra đường khi chỉ số UV ngoài trời cao như vậy.

Những yếu tố tác động đến chỉ số tia UV

Độ cao của mặt trời: Mặt trời càng đứng bóng, mức độ bức xạ UV càng lớn. Trong ngày, tia UV thường cao nhất vào gần buổi trưa và đầu giờ chiều (từ 10h sáng đến 16h chiều), đặc biệt là vào cuối mùa xuân, mùa hè và đầu mùa thu. Do đó, mức độ tia UV thay đổi trong suốt cả ngày, thấp hơn vào buổi sáng, cực đại vào giữa ngày và giảm dần khi mặt trời lặn. 

Độ che phủ của mây : Nghiên cứu cho thấy bức xạ UV cao nhất khi trời quang đãng. Tuy nhiên, ngay cả khi trời có mây, bức xạ UV vẫn ở mức cao do sự tán xạ tia UV bởi các phân tử nước và hạt mịn trong tầng khí quyển. Bóng râm của các đám mây hầu như không làm giảm ảnh hưởng của tia UV. Do đó cần có biện pháp bảo vệ cơ thể ngay cả trong những ngày thời tiết nhiều mây, mát mẻ.

Độ cao so với mực nước biển: Càng ở trên cao so với mực nước biển, tầng khí quyển càng lọc được ít bức xạ UV.

Vị trí địa lý: Càng gần xích đạo, bức xạ UV càng cao. Ngược lại khi ở càng xa xích đạo, nguy cơ sẽ ít hơn.

Sự phản xạ của bề mặt: Bức xạ UV có thể "bật" ngược lại khi tiếp xúc với các bề mặt phản chiếu ví dụ như nước, cát và tuyết. Trong đó, tuyết có thể phản xạ tới 80% lượng bức xạ UV.

Phụ thuộc vào tầng ozone: Như chúng ta đã biết tầng ozone đóng vai trò hấp thụ một phần bức xạ UV trong ánh sáng mặt trời chiếu xuống Trái Đất. Khi tầng ozone trở nên mỏng hơn, con người sẽ tiếp xúc với mức độ bức xạ UV cao hơn, đặc biệt là tia UVB. 

Biện pháp giúp ngăn chặn tác hại của tia UV

Sử dụng kem chống nắng: Kem chống nắng có chỉ số SPF càng cao thì càng ngăn chặn được nhiều tia UVB. Ví dụ kem chống nắng SPF 30 có thể ngăn chặn 96% tia UV, trong khi kem chống nắng có SPF 50 có thể ngăn chặn 98%. 

Chỉ số PA là chỉ số đo lường khả năng lọc tia UVA , được thể hiện kèm theo các dấu "+". Chỉ số PA có 4 cấp độ: PA+ có khả năng chống tia UVA ở mức từ 40-50%. PA++ có khả năng chống tia UVA tốt hơn, ở mức từ 60-70%. PA+++: có khả năng chống tia UVA tốt, tới 90%. PA++++: Có khả năng chống tia UVA rất tốt, trên 95%.

Tuy nhiên, không có kem chống nắng nào có thể bảo vệ bạn khỏi 100% tia cực tím. Hầu hết các loại kem chống nắng có thể tồn tại trên da trong khoảng hai giờ. Vì vậy, hãy nhớ thoa kem chống nắng 20 phút trước khi ra ngoài và bôi lại sau hai giờ. 

Mặc trang phục chống nắng chuyên dụng, đeo kính râm: Quần áo chống nắng cung cấp mức độ chống tia cực tím khác nhau. Màu tối thường bảo vệ nhiều hơn màu sáng. Hiện có nhiều sản phẩm quần áo nhẹ, thoải mái và bảo vệ chống lại tia UV ngay cả khi bị ướt. Đừng quên mang theo những món đồ bảo vệ khác như kính râm, găng tay trước khi ra khỏi nhà.

Ăn những thực phẩm giúp bảo vệ da từ bên trong: Chúng ta có thể ăn các loại thực phẩm giàu chất chống oxy hóa để phát huy tối đa tác dụng bảo vệ làn da của bạn khỏi tác hại của ánh nắng mặt trời. Nên bổ sung nhiều trái cây, rau xanh trong bữa ăn hàng ngày kết hợp uống nhiều nước để giúp cơ thể khỏe mạnh. Một số loại đồ uống như trà xanh, trà đen giúp bạn ngăn ngừa, chống lại tia UV, cũng như làm giảm sự lão hóa, trẻ hóa làn da, ức chế các tế bào ung thư. Khoai lang chứa nhiều beta carotene, loại carotene có khả năng làm giảm mức độ sưng đỏ của vết cháy nắng.

Cuối cùng, tránh tiếp xúc quá nhiều với ánh sáng mặt trời: Tránh ra ngoài thời gian dài khi trời nắng nóng và ở lâu dưới ánh nắng mặt trời là cách để ngăn chặn tác hại của tia UV, đặc biệt trong khoảng thời gian tia UV mạnh nhất (10h đến 16h).