Đập Tam Hiệp ở tỉnh Hồ Bắc Trung Quốc được xem công trình thủy điện lớn nhất hành tinh, mang lại khả năng kiểm soát lũ hàng năm trên sông Dương Tử và nguồn lợi kinh tế lớn cho Trung Quốc. Tuy nhiên, đập Tam Hiệp cũng tác động đến môi trường sinh thái một cách khủng khiếp.

Là dự án thủy điện quy mô lớn nhất hành tinh, đập Tam Hiệp đã trải qua hàng chục năm từ khi được lên ý tưởng tới khi hoàn thành. Tôn Trung Sơn - lãnh đạo đầu tiên của Quốc dân đảng Trung Quốc chính là người đầu tiên đưa ra ý tưởng xây dựng đập Tam Hiệp. Vào năm 1919, ông là người đầu tiên xem xét dự án này để phát điện, nhưng ý tưởng này đã bị gác lại do các hoàn cảnh và điều kiện chính trị cũng như kinh tế không thuận lợi. Năm 1994, trải qua nhiều lần khảo sát, đập Tam Hiệp đi vào xây dựng và chính thức hoàn thiện vào năm 2009.

Không phủ nhận rằng siêu đập này đã mang lại nhiều lợi ích cho Trung Quốc từ việc kiểm soát dòng lũ hàng năm trên sông Dương Tử đến sản xuất điện năng, thủy lợi, tưới tiêu. Tuy nhiên, đập Tam Hiệp lại bị đánh giá là lợi bất cập hại khi xét về yếu tố môi trường sinh thái.

Việc xây dựng đập Tam Hiệp ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sông Dương Tử.

Việc xây dựng đập Tam Hiệp ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sông Dương Tử.

Ít ai biết rằng năm 2009 sau khi hoàn thiện đập Tam Hiệp vào năm 2009, Trung Quốc đã thả 10.000 con cá giống được tuyển chọn vào hồ chứa nước của đập. Những con cá giống được thả vào đập đều được tuyển chọn rất kỹ về chất lượng, sức chống chịu.

Một trong những tác hại nghiêm trọng của đập Tam Hiệp là ngăn cản sự di chuyển tự nhiên của các loài cá trên sông Dương Tử. Việc xây dựng con đập đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sông này. Nhiều loài cá trên sông Dương Tử đã đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, không ít loài thủy sinh cũng đã biến mất vĩnh viễn.

Hành động thả 10.000 con cá giống vào hồ chứa nước đập Tam Hiệp là một trong những nỗ lực cứu vãn sự cân bằng của hệ sinh thái của dòng sông Dương Tử với mong muốn số cá này sẽ nhanh chóng nhân lên về số lượng.

Trung Quốc phải thả thêm cá vào hồ chứa đập Tam Hiệp với hy vọng giảm bớt tác động môi trường. Ảnh: Xinhua

Trung Quốc phải thả thêm cá vào hồ chứa đập Tam Hiệp với hy vọng giảm bớt tác động môi trường. Ảnh: Xinhua

Nghề đánh cá trên sông Dương tử phụ thuộc rất lớn vào sự sinh sôi của các loài thủy sinh. Tuy nhiên, do tác động đến môi trường của đập Tam Hiệp là quá lớn, hầu hết các loài cá ở sông Dương Tử không thể phục hồi về số lượng và bị tuyên bố là đã tuyệt chủng.

Theo Reuters, năm 2011 Trung Quốc đã cam kết chi hơn 140 tỷ USD cho đến năm 2020 để khắc phục hệ quả cho việc xây dựng đập Tam Hiệp tuy nhiên đến cuối năm 2019, một nửa số tiền này vẫn chưa được giải ngân.

Thậm chí, có nhiều chuyên gia cho rằng kể cả Trung Quốc có chi nhiều tiền hơn nữa thì cũng rất khó để giải quyết vấn đề môi trường sông Dương Tử. Chừng nào đập Tam Hiệp còn tồn tại, môi trường sống tự nhiên của các loài thủy sinh sông Dương Tử vẫn bị ảnh hưởng và khó có thể phục hồi, kèm theo đó là việc đánh bắt, khai thác quá mức.

Thêm vào đó, hồ chứa của đập Tam Hiệp được cho là cũng góp phần gia tăng nhiệt độ nước sông Dương Tử. Nước sông trở nên ấm hơn trong mùa hè và sự phân tán môi trường sống đe dọa tồn vong của các loài thủy sinh.

Trung Quốc từng sử dụng 200 tấn thuốc nổ để phá hủy đê tạm ngăn nước sông Dương Tử - cấu trúc được xây dựng để ngăn nước, trước khi phần thân đập Tam Hiệp hoàn tất. Vụ nổ này đã tạo ra khoảng 186.000 mét khối gạch vụn và đất đá rơi xuống lòng sông Dương Tử. Sự tích tụ của chất cặn có ảnh hưởng lớn đến khả năng kiểm soát lũ của con đập.

Ngư dân bắt được cá lớn trên sông Dương Tử. Ảnh: Xinhua.

Ngư dân bắt được cá lớn trên sông Dương Tử. Ảnh: Xinhua.

Theo National Geographic, để khắc phục tình trạng này Trung Quốc chú trọng đến việc trồng rừng dọc sông Dương Tử và cấm tiệt việc xây dựng các nhà máy lớn, có khả năng xả thải, gây ô nhiễm hai bên bờ sông. Để đối phó với tình trạng suy thoái môi trường sông Dương Tử, từ ngày 1/1/2020, Trung Quốc cấm nghiêm ngặt việc đánh bắt cá ở 332 khu bảo tồn dọc sông, theo Tân Hoa Xã.

"Dương Tử là con sông dài thứ 2 thế giới với các loài thủy sinh đa dạng. Đây cũng là lá chắn quan trọng trong việc bảo vệ hệ sinh thái Trung Quốc", Yu Zhenkang – Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp Trung Quốc - nói với Tân Hoa Xã. "Lệnh cấm đánh bắt cá trên sông Dương Tử là biện pháp cấp thiết nhằm ngăn chặn sự suy giảm hệ sinh thái của con sông cũng như bảo vệ đa dạng sinh học", ông Yu nói thêm.

Theo ông Yu, việc xây đập Tam Hiệp, cùng tình trạng ô nhiễm nước, khai khác quá mức đã khiến các loài thủy sinh sông Dương Tử bị đe dọa nghiêm trọng, đặc biệt là cá tầm. Năm 2018, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cảnh báo sự suy giảm đa dạng sinh học ở sông Dương Tử ngày càng tồi tệ và có thể "không còn cá".

Đến năm 2019, cá tầm thìa - loài cá bản địa ở sông Dương Tử, được mệnh danh là vua cá nước ngọt – bị tuyên bố tuyệt chủng.